İstanbul’un kalbinde saklı tarih: Zeyrek Sarnıcı ve Çinili Hamamı

İstanbul’un tarihi Zeyrek semtinde bulunan Zeyrek Sarnıcı ve Zeyrek Çinili Hamamı, Bizans ve Osmanlı dönemlerinden izler taşıyor. Mimar Sinan’ın inşa ettiği tarihi hamamda ortaya çıkarılan yaklaşık 3 bin İznik çinisi ve 16. yüzyıla tarihlenen gemi çizimleri dikkat çekiyor.

İstanbul’un su ihtiyacını karşılamak amacıyla Bizans döneminde inşa edilen Zeyrek Sarnıcı tarihi katmanları ve mimarisiyle geçmişin izlerini günümüze taşırken, Osmanlı döneminde inşa edilen Zeyrek Çinili Hamamı da duvarlarındaki gemi grafitileriyle dikkati çekiyor.

ZEYREK SARNICI VE ZEYREK ÇİNİLİ HAMAMI

Zeyrek Sarnıcı’nın İstanbul’un su ihtiyacını karşılamak amacıyla Pantokrator Manastırı ile 2. İoannes Komnenos döneminde 12. yüzyılda inşa edildiği düşünülüyor. Pantokrator Manastırı’na ait birçok sarnıç olduğu biliniyor. Günümüzde Zeyrek Sarnıcı müze ve sergi salonu olarak kullanılmaya devam ediyor.

Osmanlı döneminde 16. yüzyılda Mimar Sinan tarafından Barbaros Hayrettin Paşa adına inşa edilen ve 13 yıl süren restorasyonun ardından açılan tarihi Zeyrek Çinili Hamamı ise asırlık mimarisi, Bizans dönemine ait sarnıçları ve duvarlarındaki gemi grafitileriyle dikkati çekiyor.

İstanbul’un önemli kültürel mirasları arasında yer alan ve 2010 yılında başlatılan restorasyon çalışmalarıyla gün yüzüne çıkarılan yapı, orijinal işlevini koruyan kadınlar ve erkekler bölümleriyle çifte hamam olarak hizmet vermeye devam ediyor.

Kazı çalışmaları sırasında ortaya çıkarılan yaklaşık 3 bin parça İznik çinisi ve Bizans dönemine dayanan yer altı sarnıçlarının projeye dahil edilmesiyle yapı, hamamın yanı sıra müze, sergi alanı, kitaplık ve bahçeden oluşan çok yönlü bir kültür kompleksine dönüştürüldü.

Sanat tarihçisi Hayri Fehmi Yılmaz, Zeyrek semtindeki Unkapanı’na doğru inen yamaçta, arazinin eğiminden de yararlanılarak inşa edilen Zeyrek Sarnıcı’nın etkileyici bir mimariye sahip olduğunu belirtti.

Zeyrek Sarnıcı’nın daha eski yayınlarda çoğunlukla “Unkapanı Bodrumu” veya “Piri Paşa Bodrumu” olarak da isimlendirildiğini belirten Yılmaz, şunları söyledi:

“Çünkü hemen üzerinde Soğukkuyu Medresesi vardır, Piri Paşa’nın bir mescidi ve medresesi, güzel bir haziresi bulunuyordu. Genellikle onların isimleriyle anılır. Ancak bitişiğinde Molla Zeyrek Camii bulunduğu için, eski bir Bizans kilisesidir, bu sarnıcın da bu yapıyla ilgili olabileceği akla gelir. Ama bu ondan biraz daha eski. Galiba bu yapı diğerinden biraz daha eski. Çünkü Molla Zeyrek Camii’nin yerindeki eski Bizans manastırı, 12. yüzyılda İmparator İoannes Komnenos ve eşi İrini tarafından inşa ettirilmişti. İçinde bulunduğumuz bu sarnıç ise manastıra göre biraz daha mesafeli bir alanda yer alıyor ve muhtemelen daha eski bir tesisin hatırasını taşıyor. Aslında Molla Zeyrek Camii’nin etrafındaki sarnıçlar, adeta Bizans mimari plastiğinin bir müzesi gibidir.”

Yılmaz, Zeyrek Sarnıcı’nın çok etkileyici ve burada kullanılan malzemenin diğer sarnıçlardan biraz daha farklı olduğunu belirterek, “Dikkatli bakarsanız malzemelerin büyük çoğunluğunun tek tip olduğunu ve Marmara Adası mermeriyle üretildiğini görürsünüz. Burada ‘impost başlık’ dediğimiz, üstte kare, altta daireye dönüşen başlıklar ve onların üzerinde kesik piramit şeklinde impostlar yer alıyor.” dedi.

İmpostların genellikle Orta Bizans döneminden, yani 9. yüzyıldan sonra, pek kullanılmadığına ama burada gayet bilinçli bir kullanımın söz konusu olduğuna dikkati çeken Yılmaz, sarnıcın genel kabulün aksine “9. yüzyıldan önce hatta 6. yüzyıl dolaylarında tarihlendirilebileceği” tahmininde bulundu.

Sarnıçtaki kaidelere bakıldığında çok güzel sekizgen kaideler (postamentler) görüleceğini ifade eden Yılmaz, “Bunlar da belli ki daha eski bir yapıdan sökülüp buraya getirilmiş ve sütunların boyunu aynı seviyeye getirebilmek için kullanılmış. Sarnıç içinde kullanılan malzemenin neredeyse tamamı birbiriyle uyumlu ve benzer örneklerden oluşuyor, adeta bu yapı için özel olarak üretilmiş gibi görünüyor.” diye konuştu.

Zeyrek Sarnıcı’nı diğer sarnıçlardan ayıran özellikleri anlatan Yılmaz, şunları ifade etti:
“İçinde bulunduğumuz bu sarnıç özenle inşa edilmiş ve malzemesi birbiriyle çok paralel. Bu da sarnıcın üzerinde taşıdığı yapının çok önemli bir yapı olduğunu gösteriyor. Bir diğer farkı ise cephe mimarisi. Çoğu sarnıç yer altında kaldığı için dışarıdan görülmez ve bir cephe mimarisine sahip değildir. Fakat bu yapı bir yamaca inşa edildiği için belirgin bir cephe mimarisi var. Yapının arkası yamacın toprağına dayanarak bir set oluşturuyor, burada toprağın basıncını dengelemek için yarım yuvarlak nişler hazırlanmış. Sarnıcın içi su dolduğunda suyun da yaratacağı bir basınç ortaya çıkıyor. Yapının bir tarafı bugünkü Unkapanı Atatürk Bulvarı’na açılan bir cepheye sahip olduğu için, büyük bir basınç oluyor, bu basıncı engellemek adına yan yana büyük nişler inşa edilmiş. Nişlerin arasında kalan ayaklar adeta birer payanda vazifesi görüyor ve yukarıda birbirlerine kemerlerle bağlanıyor. Böylece son derece sağlam bir duvar oluşturulmuş burada. Bugün sarnıca giriş, bu duvarda daha sonradan açılan bir geçitten sağlanıyor. Bildiğim kadarıyla Roma’da bir sarnıçla da benzer bir sistemle karşılaşıyoruz. Yine Erken Bizans’ta fakat onun haricinde pek yaygın değildir. İstanbul’da çok görmüyoruz.”

Sarnıcın yamaca dayanan duvarında iki ayrı açıklıktan su temin edildiğini, bunun da önemli olduğunu ifade eden Yılmaz, şunları kaydetti:

“Büyük ihtimalle sarnıçta depolanan suyun ana kaynağı burada hemen yamacın arkasında bulunan bir su kaynağıdır. Oradan gelen su ile doluyordu bu sarnıç. Özellikle Zeyrek Sarnıcı’nı İstanbul’daki diğer sarnıçlardan ayıran şey, bunların çoğu üzerlerinde bir yapı taşıyorlardı. Duvarların üzerinde birtakım odalar oluşturulmuş. Yani üst yapıyla alttaki sarnıç yapısı arasında bir mekana sahibiz. Özellikle bu cepheye bakan, caddeye bakan duvarın üzerinde bunları çok net görebiliyoruz. Pencerelerin sayesinde içerisi aydınlıkta… Bu küçük odalar hakikaten nadir bir şey. İstanbul’da çok az sarnıçta buna benzer şey görebiliyoruz. Yani alt yapıyla üst yapıyı birbirinden ayıran bir mekan. Anladığımız kadarıyla o bölümler eskiden kullanılıyormuş.”

Sarnıcın “su depolanamadığı” için Osmanlı döneminde çok kullanılamadığını tahmin eden Yılmaz, Osmanlı devrinde Piri Mehmet Paşa’nın bir mescit ve bir medrese inşa ettiğini, medresenin isminin “Soğukkuyu Medresesi” olduğunu ve çok büyük ihtimalle bu ismin altındaki sarnıçtan kaynaklandığını belirtti.

Yılmaz, “Bu yapılar zamanla yok olmuştur ama geçtiğimiz yıllarda bir ihya projesiyle mescit yeniden inşa edildi. Eski fotoğraflarda görülen bilgilere dayanarak kazılar yapıldı, yukarıdaki mescidin temelleri ortaya çıkarıldı ve Piri Paşa’nın mescidi yeniden inşa edilmiş oldu.” dedi.

Yılmaz, Zeyrek Sarnıcı’nın İstanbul için turizm amaçlı kullanıldığını ve müze olarak ziyaret edilebildiğini ifade etti.

“ZEYREK SARNICI, PANTOKRATOR MANASTIR KOMPLEKSİ’NİN BİR PARÇASIDIR”

İstanbul Medeniyet Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Öğretim Üyesi Dr. Sanem Soylu Yılmaz da Zeyrek Sarnıcı hakkında şu bilgileri verdi:

“Zeyrek Sarnıcı, Pantokrator Manastır Kompleksi’nin bir parçasıdır. Burada hastane ve çeşitli birimler olduğu için su ihtiyacı çok büyüktür. Tepe üzerine kurulan bu yapı, topografyaya göre yarı kapalı biçimlendirilmiş ve dışarıdan da algılanabilen bir mimariye sahiptir. Bu durum, Bizans şehir dokusu oluşturulurken sarnıçların mimari bir anlatı olarak da önemsendiğini gösterir. Yakınındaki Çinili Hamam’ın altındaki sarnıç ise daha küçüktür ve üzerine Mimar Sinan tarafından hamam inşa edilmiştir. Tarihsel kayıtlara göre burası bir dönem hapishane ve kürek mahkumlarının tutulduğu yer olarak da kullanılmıştır. İçerisindeki tarihi grafitiler bu açıdan çok kıymetlidir.”

“ÖZEL ÜRETİLMİŞ YAKLAŞIK 3 BİN PARÇA İZNİK ÇİNİSİ GÜN YÜZÜNE ÇIKARILDI”

Zeyrek Çinili Hamam Müze Müdürü Beril Gür Tanyeli ise 1530’lu yıllarda inşa edilen hamamın 3 yıl sürmesi planlanan restorasyonunda, kazılarda karşılaşılan sürpriz buluntular olduğunu belirtti.
Hamamın ismini aldığı çinilerin restorasyon öncesi duvarlarda çok az kalıntısının bulunduğunu ancak kazılarda 16. yüzyılda burası için özel üretilmiş yaklaşık 3 bin parça İznik çinisinin gün yüzüne çıkarıldığını aktaran Tanyeli, şunları söyledi:

“Bizans sarnıcı restorasyon sürecinde beklenmedik bir şekilde ortaya çıkan bir mekan. Bu sarnıçlar Bizans dönemine tarihleniyor. Mimar Sinan burayı seçerken bu sarnıçların da rol almış olabileceği düşünülüyor. Çinilerle beraber içinde bulunduğumuz Bizans sarnıcı da restorasyon sürecinde beklenmedik bir şekilde ortaya çıktı. Bütün bunların eklenmesiyle proje, işleyen bir hamamın yanı sıra çinilerin sergilendiği, hamam kültürü ile su mirasının anlatıldığı bir müze ve sarnıcın güncel sanat sergilerine ev sahipliği yaptığı kapsamlı bir yapıya dönüştü.”
Tanyeli, çalışan bir hamamın kendi müzesi ve güncel sanat mekanıyla bir arada bulunduğunu, dünyada eşi benzeri olmayan bir örnek olduğunu vurguladı.

GRAFİTİLER DİKKATİ ÇEKİYOR

Sarnıçların hamamın su ihtiyacını karşılamak amacıyla kullanıldığını vurgulayan Tanyeli, güncel sanat sergilerine de ev sahipliği yapan bu mekanın en dikkat çekici özelliklerinden birinin duvarlardaki gemi grafitileri olduğunu kaydetti.

Sıvaya kazıma tekniğiyle yapılan çizimlerin hamamın inşa edildiği 16. yüzyıla tarihlendiğini belirten Tanyeli, şu bilgileri verdi:

“Araştırmalarımız, bu çizimlerin hamamın yapımında çalışan ve muhtemelen Barbaros Hayrettin Paşa’nın emrindeki denizciler ya da işçiler tarafından yapıldığını gösteriyor. Aralarında detaylı bir gemi çizimi ile yarım kalmış farklı figürlerin bulunduğu bu grafitiler, ziyaretçilerin en çok ilgisini çeken noktaların başında geliyor.”

ZİYARETÇİ SAYISI HER GEÇEN YIL ARTIYOR

Kompleks bünyesinde yer alan Zeyrek Çinili Hamam Kitaplığı’nda Barbaros Hayrettin Paşa, Mimar Sinan, su mirası ve İstanbul’un yıkanma kültürüne dair yayınların bulunduğunu kaydeden Tanyeli, açıldığı günden bu yana hem yerli hem de yabancı turistlerin yoğun ilgisiyle karşılaştıklarını belirterek, “Ziyaretçi sayımız her yıl artıyor. Sarnıç alanımız her zaman ücretsiz gezilebiliyor. Ayrıca ‘Çinili Perşembe’ adını verdiğimiz perşembe günleri müzemize girişleri ücretsiz yaparak daha geniş kitlelere ulaşıyoruz. Ziyaretçilerimizi hem sergilerimize hem de atölye ve konuşma programlarımıza bekliyoruz.” şeklinde konuştu.

Kaynak: AA
Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir